مغولان طوایف چادر نشینی بودند که در قرن ۱۳ میلادی از قلب آسیای مرکزی برخاستند و به سرکردگی چنگیز خان ویرانی های زیادی را در کشور های مختلف بوجود آوردند وموجب رکود فکری و هنری در بخش های مورد هجوم شدند . در این میان سلطان جلال الدین خوارزمشاه با رشادت بسیار در برابر حملات مغولان ایستادگی کرد و حتی یکبار هم آنها را شکست داد ولی سرانجام در سال ۶۲۸ ه.ق کشته شد اوکتای قاآن فتح ایران را کامل کرد و هولاکوخان با غلبه بر اسماعیلیه و منقرض ساختن سلسله عباسی ،که پس از پانصد سال پیروزی بزرگی محسوب می شد ، سلسله ایلخانان را در ایران بنیان گذاشت .ابتدا هولاکو با انتخاب یک وزیر ایرانی ( عطاملک جوینی) ضمن رونق بخشیدن به سلطنت ایلخانان و شناخت هنر و فرهنگ و رسوم و آداب ایرانی موجبات پیشرفت فرهنگی خود را فراهم ساخت و جانشینانش چون غازان خان (محمود) و آلجایتو ( سلطان محمد خدابنده ) اسلام آوردند و موجبات اصلاحات وسیع اجتماعی و ادبی و علمی و هنری را در ایران فراهم آوردند که مظاهر آن در مینیاتورهای باقی مانده از آن دوره دیده میشود . پوشاک در دوران ایلخانان نیز از این مقوله جدا نیست .

شاهنامه بایسُنقری نمونه بارزی از چگونگی پوشش ایرانیان در دوران تیموری است که تأثیر هنر و فرهنگ چینی در طرح لباس ها و کلاه های آن دوره را نشان می دهد . همچنین کمال الدین بهزاد در نگاره های نسخه بوستان سعدی و نسخه نظامی با قلم توانای خود بسیاری از تن پوش های رایج در آن دوران را در مینیاتور هایش به تصویر کشیده است .

مغولان زمانی به ایران حمله کردند که ایران پانصد سال با فرهنگ اسلامی عجین شده بود و با آمدن آنها هنر و تمدن ما تحت تأثیر هنر شرق بویژه هنر چینی سلسله یونگ و یوان قرار گرفت و آن به سبب دوخت مغولانه بود که ابتدا مختص شاهزادگان و درباریان طراحی شده بود سپس میان دیگر مردمان رواج یافت . خیاطان چینی به تدریج دوخت لباس با قالب تن افراد را در ایران رواج دادند . کلماتی مانند « قیچی » ،« الگو » و « اتو» از جمله لغات چینی است که از آن دوران معمول گردید البته در این دوران تعامل مظاهر تمدن نیز وجود داشت .

عناصر اصلی تنپوش ایلخانان و تیموریان عبارت بودند از :

پوشاک مردان ایلخانان و تیموریان

۱ ـ پیراهن بلند : این پیراهن زیرقبا پوشیده می‎شد و دامن آن به بلندی دامن قبا بود با آستین هایی بلند و تنگ که از قبای آستین کوتاه مشهود بوده است .

کلاه قبا و تاج

۲ـ پیراهن زیر : در اکثر مینیاتورها یقه زیرپوش سفید یا رنگی از زیر پیراهن و قبا هویدا است این زیر پوش ها قابل مقایسه با دوران قبل و بعد از این دوران است.

پیراهن زیر

۳ ـ قبا یا تن پوش رو : این تنپوش بلند یا کوتاه بوده و با آستین هایی کوتاه و گاهی نیز بلند و یقه مایل که تا زیر بغل ادامه داشت و گاهی با بندینک بسته می شد در بعضی مینیاتورها مشاهده میکنیم که قبا با یقه ساده و جلو باز از بالا تا زیر ناف با بندینک بسته شده که این نوع قبا تنپوش بسیاری از افراد عادی آن روزگاران بوده است

نقش بازوبند که در سده های پیشین متداول بوده در این زمان روی لبه آستین کوتاه قبا قرار گرفته و از این زمان است که تا سده های چندی بازوبند بکار نمی رفته است .

کلاه و قبای دور ایلخانی

۴ ـ جبه : جبه نیز بالاپوشی بود چون ردا و عبا که دور آستین ها و لبه آن در دو طرف بصورت حاشیه پوست دوزی شده بود.

۵ ـ عبا و ردا : این تنپوش بهنگام خروج از خانه مورد استفاده قرار می گرفت رداها بلند بود با آستین های بسیار دراز . مردم عادی و زحمت کش از عبا و ردا استفاده نمی کردند ؛ کارمندان دولت درّاعه می پوشیدند و ثروتمندان ردای پوستی استفاده می کردند . ممکن بود یک پیچازی تزیینی روی سینه لباس رویی یک صاحب منصب دیده شود و همچنین ممکن بود بازو ها و شانه های قبا تزیین شوند.

timur

۶ ـ سروال یا شلوار : در این دوره شلوارها در بالاگشاد و از زیر زانو بتدریج تنگ می شد گاهی در مینیاتور ها مشاهده می شود که شلوارها در چکمه های ساقه بلند یا کفش های ساقه کوتاه فرو رفته است .

6a00d8341c464853ef01901cb76599970b-pi

۷ ـ کمربند و شال و دستکش : کمربند و شال از اجزاء اصلی و همچنین تزیینی تنپوش مردان و زنان در این دوره بوده است غلامان خوشگل با جامه های فاخر و دستمال های ابریشمین به کمر بسته در پیش خواجگان ایستاده بودند و جواهرات را به زنان ترک نشان می دادند.

قبا و شال و کمر دوره ایلخانی

پوشش سر

۱ـ کلاه : بطور کلی پوشش سر در دوران ایلخانان و تیموریان به لحاظ ارتباط با دربار چین متحول شد سبک مغولی پوشش سر در تصاویر بخوبی پیداست . این کلاه ها معمولا کروی یا مخروطی شکل اند و گاهی دور کلاه قبه مانند دستاری رنگی پیچیده شده است جنس کلاه ها معمولا از نمد یا پوست است .

1 انواع کلاه

انواع کلاه 2

۲ ـ دستار یا عمامه : در دوره تیموریان دستار به اشکال گوناگون دور سر پیچیده میشده است استفاده از قَلَنسُوَه طویل در نسخ مصور مربوط به اواخر سده های ۸ و ۹ ه.ق. به ثبت رسیده است

کلاه و عمامه ایلخانیان

۳ ـ تاج : تاج از جمله سر پوش های مهم این دوره محسوب می شد که تزیینات بسیار مجللی یافت معمولاً مرکز پوشش سر در این تاج ها قبه مانند و دور قبه را لبه ای بلند و طلایی فرا می گرفت .

تاج

پوشش پا : کفش و چکمه و نیم چکمه : پوشش پا در این دوره بصورت کفش های رویه کوتاه و یا چکمه و یا نیم چکمه بود همچنین مردان خوش پوش این دوران کفش های رنگی که با پارچه گلدار دوخته می شده به پا می کردند.

DiezAlbumsTravelling

پوشاک نبرد : سپاهیان مغولی بیشتر از کرته و خفتان ( لباس یقه بسته ) و کلاه پوستی و کلاهخود های فلزی در جنگ ها استفاده می کردند . نمونه هایی از این کلاه ها با زائده هایی برای پوشاندن گوش دیده می شود.

Mongol_soldiers_by_Rashid_al-Din_1305

پوشاک زنان ایلخانان و تیموریان :

موقعیت زن نزد مغولان به مراتب آزادانه تر از جوامع عرب بود زنان مغول لا اقل تا قرن هفتم بی حجاب بودند موقعیت ممتازی را که زنان نزد مغولان داشتند در ایران بی تأثیر نبود . نقشی را که زنی چون ترکان بانو در فارس بعهده داشت و این که زنی در فارس به اتابکی رسید حاکی از بهبود وضع نسبی زنان است این دگرگونی تا آن درجه بودکه فخرالدین کرت فرمانروای هرات در حدود سال ۱۳۰۰ میلادی خود را ناگزیر دید که با صدور قوانینی لزوم حجاب را که می رفت نقصان یابد بار دیگر تأکید کند . بطور کلی پوشش تن وسر و پا در این دوران عبارت بود از:

۱ـ پیراهن زیر : پیراهن زیر با یقه گرد ساده که نزدیک ترین تنپوش به بدن است و از پارچه گلدار و یا ساده تیره و یا رنگی بوده است .

index 1

۲ ـ پیراهن بلند : این پیراهن ها از جنس حریر بود که اغلب از پارچه های خارجی دوخته می شد با نقش هایی زیبا که معمولا جلوی آن از یقه تا کمر باز بود و در بعضی از تصاویر دو طرف این یقه باز برگردانی دارد که برر وی آن نقوشی زر دوزی شده است و یا دامن آن در جلو پیلی دار بود و کمربند باریکی زینت بخش آن بود . می توان گفت این پیراهن ها با آستینی نسبتا تنگ و گاهی بسیار بلند زیر قبا های آستین کوتاه یا بلند پوشیده می شده است .

EKOM57c

۳ ـ قبا : قبا ها با آستین های کوتاه بود و بلندی آن تا بالای زانو و گاهی تا مچ پا می‎رسید این قبا ها مانند پیراهن یقه گرد برگردان داشت و دور یقه قلابدوزی یا زردوزی شده بود و گاهی با پوست دور یقه را زینت می دادند.

تن پوش زنان 1

۴ـ جبه : قبای بسیار گشاد با آستینهای بسیار گشاد و بلند که قسمت بالاتنه آن از شانه چپ بطور مورب به زیر بغل راست می رفت و با بندی به زیر سینه بسته می شد . زنان درباری از نوعی روپوش یا مانتو یا شنل سراسری که آستین قبا از شکاف آن دیده می شد برای رسیدن به حضور شاه استفاده می کردند .

جبه زنان

۵ ـ پوشش سر : زنان در این دوره از انواع کلاه ، چارقد ، روسری سه گوش ( لچک)، نوار ، عرق چین ، روسری توری ، روبنده و چادر برای پوشش سر و بدن استفاده میکردند . استفاده از روبنده های شفاف و باشلق ها روشی بود برای کاستن از پوشش های حجیم سر ، اما گاهی اوقات یک شال اضافی نشان داده شده که بصورت دستمال گردن های سفید یا رنگی در پشت سر بسته می‎شده و تا پشت پا ها می‎افتاد یا آنکه توسط یک قطعه منجوق یا جواهر در زیر چانه محکم میشد بعضی وقت ها نیز نوعی روسری بادبزن شکل که ظاهراً در جلو گره می‎خورد و سپس روی گردن می‎افتاد دیده می‎شود .

تن پوش زنان

۱ ـ چادر : در اواخر دوران ایلخانیان چادر یکی از پوشش های مهم محسوب می شد که ادامه آن در دوران صفویه مشهود است . کلاویخو در سفرنامه‎اش می نویسد : زن های شهری معمولا روی پوشیده‎اند و عجب آنکه چادر سفید داشتند و نقاب سیاه واقع مثل ماه زیر میغ رفته‎اند ….

چادر زنان دوره ایلخانی

انواع کلاه : در کتاب جامع التواریخ تصویر کلاه بلندی بر سر زنی نشان داده شده که فقط در این دوره وجود داشته است انواع دیگری از کلاه ها در کتاب های مختلف نشان داده شده اند.

کلاه زنان 1

تاج کلاه : در مینیاتور ها تاج کلاههایی دیده می شود که بر سرمردان و زنان خود نمایی می کند . در مرکز تاجکلاه شاهزاده خانم های درباری در قرن دهم ه.ق. گلی دیده می شود ، لبه تاج کلاه به سبک تاج های سلجوقی برگ گونه است و در انتهای پشت سر به دو بوته جقه ختم می شود و با فلزو جواهر تزیین گردیده است.

تاج کلاه زنان

روسری یا لچک : انواع روسری کوچک و بزرگ با نوار یا تاجی همراه بود نوار بر روی روسری کوچک و تاج زیر روسری بزرگ ( مقنعه مانند ) و گاهی نیز کلاهی در زیر یا روی لچک های سه گوش بکار برده می شد .

روسری یا لچک

مقنعه : دراین دوران مقنعه از پوشش های اصلی سر بشمار می آمد مقنعه هارا نیز به شکل های گوناگون مورد استفاده قرار می دادند با نوار یا بی نوار با کلاه یا بدون کلاه زنان روستایی نواری بدور آن می بستند .

مقنعه زنان

پوشش پا : در تصاویر باقی مانده از این دوران پا پوش زنان به سبب بلندی دامن تنپوش ها دیده نمی شود و به ندرت کفشی ساده و بدون پاشنه را می توان تشخیص داد .

کفش زنان دوره ایلخانی

زیور الات زنان : این زیور آلات عبارت بودند از : گردنبند ، گوشواره ، موبند ، تاج و همچنین رشته ای از مروارید که از زیر تاج از دو طرف گوش تا زیر گلو ادامه می یافت .

زیور آلات زنان دوره ایلخانی