پوشاک اقوام باستان قبل از تاریخ (تاریخچه پوشاک اقوام ایلامی)

از کتب تاریخی اینگونه مستفاد می شود که قبل از پارینه سنگی پوشش انسان با پوست حیوانات و برگ های طبیعی بوده است . در عصر نو سنگی (نئولتیک ) پوشش با استفاده از بافت الیاف گیاهی و یا بافت پشم گوسفند رواج پیدا کرد . در ایران مدرک و سندی که بیانگر استفاده از پوست و پشم تا قبل از کشف دسته چاقو در سیلک کاشان باشد به دست نیاوردیم و به استناد این دسته چاقو می توان گفت که ساکنان نجد ایران در هفت هزار سال پیش از این مرحله ( مرحله پوستی) گذشته بودند و با آغاز کشاورزی و گله داری از پارچه پشمی و نخی برای پوشش خود استفاده می کردند

دسته چاقو تپه سیلک دسته چاقوبه اعتقاد من (نویسنده) فرم تن پوش این مجسمه بیش تر شبیه تن پوش اسکیموها می باشد که با بالاتنه یکسره بوده و با کمر بندی قسمت بالاتنه از دامن لنگ دار آن جدا شده است و شاید قسمت بالاتنه به لحاظ مرور زمان ساییده شده و ظاهراً لخت به نظر می آید و شب کلاهی که سر را می پو شاند از نوعی پارچه کلفت پشمی بر جسته بافته شده است .

تن پوش ساکنان بومی اقوام غالب ایران

هنگامی که تاریخ بین النهرین را مورد مطالعه قرار می دهیم، متوجه می شویم که پنج هزار سال پیش از میلاد بین النهرینِ سُفلی خالی از سکنه بود و سومری ها و اکّدی ها در هزاره ی سوم پیش از میلاد برای اولین بار در آن ساکن شدند؛ آثار باقی مانده از سومریان نشان می دهد که مردم در آن دوران تن پوش خود را از پوست گوسفند، پشم تابیده ونازک و الیاف کتانی تهیه می کردند.
البته گذر از لباس های پوستی به لباس های بافته آن قدر هم ساده و فوری نبود، برای اولین بار لباس دراپه دار از پارچه های مربع شکل یا مستطیل شکل دوخته شد و این لباس ها آشکارا به تغییرات قابل ملاحظه ای در هنر بافت نیاز داشتند؛ مردان این پارچه های مربع شکل را با کمربندی به کمر خود می بستند و در بالاتنه خود فاقد لباس بودند، زنان نیز با پوششی مشابه مردان فقط شانه چپ را با پارچه ای مربع شکل از جنس دامن می پوشاندند. البته با پیشرفت تمدن دامن لباس نیز بلندتر شد و در قسمت بالاتنه تا گردن پوشانده شد؛ سر نیز با کلاه یا کلاه گیسی از طلا یا مس که با دالبر تزیین یافته بود پوشانده می شد.

مردان و زنان تل اسمر

آشور بانی پال نمرود

جیمز لیور در ادامه ی این بحث می نویسد: “در نقش بر جسته هایی که در نینوا یافت شده اند چهره ی زن ها به ندرت دیده می شود. گو این که لباس مردان فراوان در این نقش برجسته ها به چشم می خورد؛ اما برخی مجسمه های خدایان زن یافت شده اند که رداهای چین دار بلندی به تن دارند؛ دانستن این نکته جالب است که به موجب قانونی که حدود هزار و دویست سال پ.م وضع شده بود زنان شوهر دار آشوری مجبور بودند در مَلاء عام نقاب به چهره داشته باشند و این قدیمی ترین سابقه ی عرفی است که در آن نواحی پاییده است . ” و هم اکنون نیز زنان جنوب ایران و زنان کشور های امارات عربی از رو بنده استفاده می کنند و نیز از آغاز قرن ۱۳ تا کنون بویژه در دوران قاجاریه انواع رو بنده در میان زنان به عنوان یکی از پوشش های سر و صورت به هنگام خارج شدن از خانه رو اج داشته است .

ن پوش آزاد (بدون فرم و ساده و در حقیقت بدون دوخت) مانند تن پوش مصری ها، آشوری ها، یونانی ها و رومی ها نشانه ای از بزرگی و تمدن در آن دوره بوده است و تن پوش های چسبان (عکس پایین) و دوخته شده نوعی توهین و بی تمدنی و ابتدایی تلقی می شده است. حتی رومی ها کسانی را که تن پوش قالب تن می پوشیده اند مجرم شناخته و برای آنان مجازات اعدام قایل می شده اند.

دو زن اسیر آشوری


پوشاک ایلامیان

اگر بخواهیم تاریخ تن پوش اقوام سرزمین مان را از دوران باستانی مورد بررسی قرار دهیم باید از دستاوردهای هنری سرزمین ایلام آغاز کنیم زیرا تاریخ تمدن ایران از سه هزار تا یک هزار سال پیش از میلاد یعنی پیش از آمدن آخرین دسته های آریایی نژاد به ایران منحصر به تاریخ ایلام بوده است.

امروزه بیش تر ایلام شناسان و پژوهشگران تاریخ بر این عقیده اند که وقتی ایلام تحت فرمانروایی پارس ها قرار گرفت همه ی هنر و تمدن خویش را به آن ها منتقل کرد. و کاملاً منطقی است اگر بگوییم که تاریخ سرزمین ما تا این زمان منحصر به تاریخ ایلام بوده است.
به طور کلی سده ی سیزدهم پ.م. اوج شکوفایی مظاهر فرهنگی ایلام بوده است، نگاهی به آثار به دست آمده از این دوران به ویژه در حفریات چغازنبیل بیان کننده ی فرهنگ و تمدن ایلامیان در دوران پادشاهی اونتاش ـ گل می باشد زیرا تمامی آثار ارزشمند را پس از مرگ او به شوش آوردند ، نمونه ی بسیار مهم این آثار را در تصویر تندیس همسر او مشاهده خواهیم کرد.

زن ایستاده بر جام نقره ای مرو دشت

نقش برجسته ی زنی ایستاده بر روی جام نقره ای مرودشت، ۳۲۰۰ پ.م. موزه ی ملی ایران

همان طور که در عکس کنار مشاهده می کنید یک زن ایستاده بر روی جام نقره ای حک شده است که تن پوشی از پارچه یا الیاف گیاهی برگ مانند در بر کرده، که با فرم تن پوش های تشریفاتی عصر ما قابل مقایسه است، این جام مربوط به ۳۲۰۰ پ.م است .
درباره ی چگونگی دوخت جامه ی این بانوان و تندیس های دیگری که از بزرگان و ملکه های ایلامی به دست آمده است عقاید گوناگونی اظهار شده است، برخی با توجه به نقش و شیارهای پشم گونه ای که بر روی جامه ها دیده می شود آن ها را از پوست و گروهی آن را از برگ یا الیاف گیاهان می دانند.
ایلام در چهار سال پ.م در محل فعلی خوزستان حضور داشته و دارای استقلال تمدن، فرهنگ، خط و زبان بوده است و از این رو فرم تن پوش ها نیز تا اندازه ای استقلال خود را حفظ کرده اند و در منطقه، در آن زمان منحصر به فرد بوده اند. فرم تن پوشی که در نقش برجسته ی جام سیمین مرودشت وجود دارد و شرح آن داده شد از نوعی استقلال برخوردار است که نظیر آن در هیچ یک از مناطق بین النهرین دیده نشده است.
به طور کلی در ایلام باستان به الهه نروندی به عنوان الهه پیروزی، علاقه ی خاصی ابراز می داشتند و تندیس هایی از او ساختند که در اغلب این تندیس ها تن پوش هایی با چین های افقی شرابه دار و مطبّق مشاهده می کنیم که مهم ترین عامل تشخیص الهه های ایلامی است. (عکس پایین)

الهه نروندی

الهه ایلامی

ملکه نیپراسو

مجسمه ی مفرغی ملکه نیپراسو، همسر پادشاه ایلامی (اونتش گل)، شوش، قرن سیزدهم پ.م. موزه ی لوور

مجسمه بزرگ ملکه نیپراسو همسر اونتاش گل، پادشاه ایلام به وزن ۱۷۵۰ کیلوگرم که از مفرغ یا برنز ساخته شده، مدل دیگری از تن پوش ایلامیان را در قرن سیزدهم پیش از میلاد نشان میدهد (عکس پایین) بالاتنه ی این تن پوش بسیار ساده و دامن آن در قسمت کمر با یک نیم دامن دارای شرابه هایی است که نیمی از پشت ونیمی از جلوی دامن را فرا گرفته است. در قسمت پایین نیز این دامن با نوار پهنی که آن هم شرابه دار است تزیین یافته.

تن پوش زن ایلامی

تن پوش خانم ایلامی، مجسمه ی کوچک عاج، دو هزار سال پ.م. موزه ی لوور، پاریس.

یکی دیگر از تن پوش های بی نظیر زنان ایلامی که از فرهنگ والای این قوم حکایت می کند تن پوشی است که در مجسمه ی عاجی مربوط به هزاره ی دوم پ.م. در عکس پایین نشان داده شده است. این تن پوش با تزیینات مخصوصی که دارد لباس رسمی و تشریفاتی زنان ایلامی را می نمایاند، در قسمت جلو و پشت پیراهن دارای تزییناتی مانند نوار دوزی و شلال دوزی است. دامن آن کاملا بلند و در لبه ی پایین دامن و بالاتنه پیراهن شیارهایی تزیینی دیده می شود. آستین کوتاه پیراهن نیز دارای حاشیه دوزی تزیینی است، شالی نیز بر روی شانه افکنده شده که قسمت راست جلو و پشت پیراهن را فرا گرفته است. این شال نیز از دوخت های تزیینی در حاشیه برخوردار است. در ضمن گردنبند و دستبندی گردن و آرنج برهنه زن را می پوشاند